બુધવાર, 17 ઑક્ટોબર, 2018

સાંસ્કૃતિક રાષ્ટ્રવાદ : કુછ બાત હૈ કી હસ્તી મિટતી નહીં હમારી



યુનાન,મિશ્ર ઔર રોમ સબ મિટ ગયે જહાં સે,અબ તક મગર હે બાકી નામો-નીંશા હમારા,સદીયો સે રહા હે દુશ્મન દૌરે જહાં હમારા, મગર કુછ બાત હે કી હસ્તી મિટતી નહીં હમારી.

કવિશ્રી ઇકબાલની આ પંક્તિઓ હિન્દુસ્તાનના ભવ્ય સાંસ્કૃતિક વારસાને પ્રતિબિંબિત કરે છે.ઇતિહાસવિદો અને સંશોધકોના અભ્યાસ મુજબ હિંદુ આર્ય સંસ્કૃતિ એ વિશ્વની સૌથી પ્રાચીન સંસ્કૃતિ છે અને જે આજે પણ જીવંત છે અને જીવંત રહેશે.હજારો વર્ષોમાં હિન્દુસ્તાન ઉપર અનેક વખત આક્રમણો થયા.વર્ષો સુધી અનેક વિદેશીઓએ શાશન કર્યું તથા જુદાં જુદાં ધર્મનાં અનેક શાશનકર્તાઓએ રાજ કર્યું હોવા છતાં પણ ભારત તેનાં સાંસ્કૃતિક અને ધાર્મિક વારસા સાથે આજે પણ અડીખમ ઉભું છે.’કુછ બાત હે કી હસ્તી મીટતી નહીં હમારી’ તેની પાછળનું રહસ્ય શું છે ? તો તેનો જવાબ છે ‘સાંસ્કૃતિક રાષ્ટ્રવાદ’.

આપણી સંસ્કૃતિ એ જ આપણાં અસ્તિત્વનો મુખ્ય આધાર છે અને તેથી જ આપણાં રાષ્ટ્રવાદને ‘સાંસ્કૃતિક રાષ્ટ્રવાદ’ કહેવામાં આવ્યો છે.ભારત દેશ સંસ્કૃતિ પ્રધાન દેશ છે.આપણી સંસ્કૃતિ ‘એક વિશ્વ’ના ભાવ સાથે જોડાયેલી છે.જે રીતે આત્મા વગરનું શરીર નકામું થઇ જાય છે તે જ રીતે સંસ્કૃતિ વગરનો દેશ નિષ્પ્રાણ થઇ જાય છે.પશુ-પક્ષી,જીવ-જંતુ,વૃક્ષો,નદી,પહાડ,સૂર્ય-ચંદ્ર એમ પ્રકૃતિના તમામ ઘટકો સાથેના સહઅસ્તિત્વનો સ્વીકાર તેમનાં પૂજન અને રક્ષણ તથા બધા પ્રત્યે ઉદારતા,સંવેદનશીલતા,માનવતા અને સહિષ્ણુતા એ આપણો સાંસ્કૃતિક વારસો છે.ભારતમાં બૌદ્ધ,ઈસાઈ,મુસ્લિમ,પારસી,જૈન વગેરે જેવા અનેક ધર્મના લોકો રહે છે.બધાની જ્ઞાતિ-જાતી તથા ધર્મ અલગ અલગ છે પરંતુ બધાની સંસ્કૃતિ એક જ છે.

આ પ્રકારની સંસ્કૃતિનું નિર્માણ એ હજારો-લાખો વર્ષોની તપશ્ચર્યાનું પરિણામ છે.હિંદુત્વ એ ભારતની મૂળ સંસ્કૃતિ છે.વિદેશી વિચારોથી પ્રભાવિત સંકુચિત માનસિકતા ધરાવતા કેટલાંક તત્વો હિંદુત્વને ધર્મના દાયરામાં સીમિત બનવવાનો વર્ષોથી પ્રયાસ કરી રહ્યાં છે.વાસ્તવમાં હિંદુત્વનો વિચાર સર્વગ્રાહી છે.હિંદુત્વ સમગ્ર વિશ્વને સાચો માર્ગ બત્તાવવા સક્ષમ છે.હિંદુત્વ એ જ ભારત અને ભારત એ જ હિંદુત્વ અને હિંદુત્વ એ જ ભારતનો ‘સાંસ્કૃતિક રાષ્ટ્રવાદ’ છે.

૧૮૫૭ પછી અંગ્રેજોને સમજાયું કે ભારતની રાષ્ટ્રભાવનાનો આધાર રાજનૈતિક નથી પરંતુ તેનો આધાર સાંસ્કૃતિક છે.૧૮૫૭ની લડાઈમાં ભારતીયોએ પંથ,સંપ્રદાય,ધર્મ તથા જાતિથી ઉપર ઉઠીને માતૃભૂમિની રક્ષા માટે બ્રિટીશ શાશનને પડકાર ફેંક્યો હતો.અંગ્રેજો ત્યારથી સમજી ગયા હતા કે ભારતની સાંસ્કૃતિક એકતા અને પ્રખર રાષ્ટ્રવાદને લીધે તેના પર વિજય મેળવવો અસંભવ છે તેથી અંગ્રેજોએ તેની નીતિઓ બદલી ભારતની સાંસ્કૃતિક એકતા ને ખંડિત કરવાના રસ્તાઓ અપનાવ્યા.બ્રિટીશનીતિઓનો ધ્યાનથી અભ્યાસ કરીએ તો ખ્યાલ આવે કે હિન્દુત્વની સીમિત વ્યાખ્યા એ અંગ્રેજોની કુટનીતિની દેન છે.ભારતીય જનમાનસના ધર્મના આધારે ભાગલા પાડ્યા બાદ અંગ્રેજોએ ભારતની શિક્ષા પ્રણાલી અને અભ્યાસક્રમમાં પણ બહુ મોટા ફેરફારો કર્યા તેમજ પારંપારીક ભારતીય ભાષા,કળા-કૌશલ્ય,રીત રીવાજો,ખોરાક પદ્ધતિ તથા ઉદ્યોગોને પણ નાબુદ કરવાના પ્રયાસો કરવામાં આવ્યા.ભારતીયોના મનોબળને દરેક રીતે તોડવાના પ્રયત્નો કરવામાં આવ્યા પરંતુ તેમાં તેમને સંપૂર્ણ સફળતા ક્યારેય મળી નહીં.

દમનકારી બ્રિટીશ શાશનની સામે ક્રાંતિકારી આંદોલન પણ સક્રિય થયું હતું પરંતુ તેમાં પણ કોઈ જ્ઞાતિ-જાતી કે ધર્મનો ભેદભાવ નહોતો.પરાધીન ભારતના જનમાનસમાં નવચેતનાનો સંચાર કરવા તેમજ રાષ્ટ્રીય પુર્નજાગરણ માટે રાજા રામમોહન રાય,સ્વામી વિવેકાનંદ,લોકમાન્ય તિલક,મહર્ષિ અરવિંદ જેવા મહાનુભાવોએ અથાગ પ્રયત્નો કર્યા.આ બધાનું લક્ષ્ય હતું માતૃભૂમિની સ્વતંત્રતા અને તેમનું રાષ્ટ્રગાન હતું વંદેમાતરમ.આ જ મંત્ર સાથે દેશના સૈંકડો યુવાનોએ સ્વરાજ્ય માટે પોતાના પ્રાણનું બલિદાન આપ્યું હતું.

ભારતમાં સીમાઓના આધારે રાજનૈતિક રાષ્ટ્રીયતાનો વિચાર આઝાદી મળ્યા પછીનો છે.આઝાદી પહેલાં દેશમાં ૨૦૦ વર્ષ સુધી અંગ્રેજોનું શાશન રહ્યું પરંતુ આખા દેશ પર તેમનો રાજનૈતિક એકાધિકાર નહોતો.વિદેશનીતિ,સરંક્ષણ,મુદ્રા વગેરે જેવી બાબતો તેમની પાસે હતી પરંતુ શાશન તેમના સિવાય ૬૦૦ જેટલાં રજવાડાંઓ,જમીનદારો તથા ગીરાસદારો પાસે હતું.અલગ અલગ રાજ્યો હોવા છતાં આ તમામ શાશકોએ ભારતનો એક રાષ્ટ્ર તરીકે સ્વીકાર કર્યો.સીમાઓથી આ રાજ્યો અલગ હતા પરંતુ સંસ્કૃતિથી બધા એક હતા.જેને આપણે અખંડ ભારત તરીકે પણ ઓળખીએ છીએ.

રાષ્ટ્ર પ્રત્યે અપ્રતિમ સમર્પણ એ ભારતીય સંસ્કૃતિની અનોખી દેન છે.ભારતનું નિયમન તેની સંસ્કૃતિ કરે છે,રાજનીતિ ક્યારેય રાષ્ટ્રનો આધાર બની શકી નથી.રાષ્ટ્ર એક સાંસ્કૃતિક એકમ છે અને રાષ્ટ્રીયતા તેનો પ્રાણ છે.ભારતમાં શાશન વ્યવસ્થા હંમેશા સંસ્કૃતિના જતન માટેનું ઉપકરણ બની રહી છે.જયારે જયારે શાશનકર્તાઓએ સંસ્કૃતિ વિરોધી ભૂમિકા અપનાવી છે ત્યારે જનતાએ તે શાશનકર્તાઓને બદલવામાં જરાપણ વિલંબ નથી કર્યો.

સાંસ્કૃતિક રાષ્ટ્રવાદ એ આપણી રાષ્ટ્રીયતાનો પાયો છે.વિવિધતામાં એકતા તેનો આધાર છે.અલગ ધર્મ,અલગ જ્ઞાતિ,અલગ પ્રાંત,અલગ ભાષા,અલગ ખોરાક હોવા છતાં આપણી એક સંસ્કૃતિ,એક વિચાર,એક મુલ્યો,એક માન્યતા,એક ભારત એ જ આપણો સાંસ્કૃતિક રાષ્ટ્રવાદ છે.આઝાદીના સાત દશકા પછી પણ આપણે આ ભાવના ટકાવી રાખવાની આવશ્યકતા છે કારણકે પોતાની સતાભૂખ સંતોષવા માટે કેટલાંક રાજકીયપક્ષો અંગ્રેજોની નીતિ અપનાવી આપણને પ્રાંતના નામે,ધર્મનાં નામે,જ્ઞાતિ-જાતીના નામે અલગ પાડી આપણાં સાંસ્કૃતિક વારસાને નષ્ટ કરી ફરીથી દેશ ને ટુકડાઓમાં વહેંચી રાજ કરવા માંગે છે ત્યારે .ફરીથી આપણાં દેશના ટુકડા ન થાય તે માટે આપણાં સાંસ્કૃતિક વારસાને યાદ કરી રાષ્ટ્રના પુનઃનિર્માણ માટે કાર્યરત રાષ્ટ્રવાદી શક્તિઓને સાથ આપી અખંડ ભારતના નિર્માણમાં સહયોગી બનીએ તે જ અભ્યર્થના. ભારત માતા કી જય – વંદેમાતરમ

सांस्कृतिक राष्ट्रवाद : कुछ बात हे की हस्ती मिटती नहीं हमारी.


यूनान,मिस्र और रोम सब मिट गए जहां से,अबतक मगर हे बाकी नामों-निशां हमारा,सदियों से रहा हे दुश्मन दौरे जहां हमारा,मगर कुछ बात हे की हस्ती मिटती नहीं हमारी.

कविश्री इक़बाल की यह पंक्तियाँ हिन्दुस्तान की भव्य सांस्कृतिक विरासत का प्रतिबिंब हे.कई इतिहासविदों और संशोधको के मुताबिक हिंदू आर्य संस्कृति विश्व की सबसे प्राचीन संस्कृति है और यह आज भी जिवंत हे और सदाकाल जिवंत रहेगी.हज़ारो सालों में हिन्दुस्तान पर कई आक्रमण हुए.सालों तक अनेक विदेशिओं ने शाशन किया.कई विधर्मी शाशनकर्ताओं ने इस देश पर राज किया फिरभी भारत अपने सांस्कृतिक और धार्मिक विरासत के साथ आज भी अडिग खड़ा है.’कुछ बात है की हस्ती मिटती नहीं हमारीइसके पीछे का रहस्य कया है ? तो उसका उतर हेसांस्कृतिक राष्ट्रवाद

हमारी संस्कृति ही हमारे अस्तित्व का मुख्य आधार है और इसीलिए हमारे राष्ट्रवाद कोसांस्कृतिक राष्ट्रवादकहा गया हे.भारत देश संस्कृति प्रधान देश हे.हमारी संस्कृतिएक विश्वके भाव से जुडी हुई संस्कृति हे.जिस तरह बिना आत्मा के शरीर का कोई महत्व नहीं उसी तरह बिना संस्कृति का देश भी निष्प्राण शरीर जैसा ही हे.पशु-पक्षी,जिव-जंतु,पैड-पौधें,नदियांनदियां,पहाड़,सूर्य-चंद्र समेत प्रकृति के सभी घटकों के साथ सहस्तित्व का स्वीकार,उसके पूजन रक्षण के साथ सबके प्रति उदारता,संवेदनशीलता,मानवता और सहिष्णुता यहीं हमारी सांस्कृतिक विरासत है.भारत में बौध्ध,इसाई,मुस्लिम,पारसी,जैन इत्यादि धर्म के लोग रहेते हे.सबकी ज्ञाति-जाती और धर्म अलग हे लेकिन सबकी संस्कृति एक है.

इस प्रकार की संस्कृति का निर्माण हज़ारो-लाखो सालो की तपश्चर्या का ही परिणाम है.हिंदुत्व ही भारत की मूल संस्कृति हे.विदेशी विचारों से प्रभावित संकुचित मानसिकता रखनेवाले कई लोग हिंदुत्व को धर्म के सिमित दायरे में रखने के प्रयास वर्षो से कर रहे हे.वास्तव में हिंदुत्व का विचार सर्वग्राही हे.हिंदुत्व समग्र विश्व को सही मार्ग दिखाने के लिए समर्थ हे.हिंदुत्व ही भारत हे और भारत ही हिंदुत्व हे.हिंदुत्व ही भारत कासांस्कृतिक राष्ट्रवादहै.

१८५७ के बाद अंग्रेजों को समज में आया की भारत की राष्ट्रभावना का आधार राजनैतिक नहीं किन्तुं उसका आधार सांस्कृतिक हे.१८५७ की लड़ाई में सभी भारतियों ने पंथ,संप्रदाय,धर्म एवं जाती से ऊपर उठकर मातृभूमि की रक्षा के लिए ब्रिटिश शाशन को पड़कार फैंका था.अंग्रेज तब से समज गए की भारत की सांस्कृतिक एकता और प्रखर राष्ट्रवाद के होते हुए उस पर विजय हांसिल करना असंभव है. इसलिए अंग्रेजो ने अपनी नितियों को बदलकर भारत की सांस्कृतिक एकता को खंडित करने के रस्ते अपनाएं.ब्रिटिशनीतियों का बारीकी से अभ्यास करने से ध्यान में आता हे की हिंदुत्व की सिमित व्याख्या अंग्रेज कूटनीति की देंन हे.भारतीय जनमानस का धर्म के आधार पर बटवारा करने के बाद अंग्रेजों ने भारत की शिक्षा प्रणाली और अभ्यासक्रम में भी बहोत बड़ा बदलाव किया.भारत के पारंपरिक कला-कौशल,भाषा,वेशभूषा,रिवाजों,खानपान की पध्धति और घरेलु उद्योगों को भी नष्ट करने के प्रयास किये.भारतियों के मनोबल को तोड़ने के सभी प्रयास किये किन्तुं उसमे उनको पूर्ण सफलता कभी नहीं मिली.

दमनकारी ब्रिटिश शाशन के सामने क्रांतिकारी आंदोलन भी सक्रीय हुआ किन्तुं उसमें भी कोई ज्ञाति-जाती धर्म के भेदभाव नहीं थे.पराधीन भारत के जनमानस में नवचेतना का संचार करने एवं राष्ट्र के पुनःजागरण हेतु राजा राममोहन राय,स्वामी विवेकानंद,लोकमान्य तिलक,महर्षि अरविंद जैसे कई महानुभावो ने भी अथाग प्रयत्न किये.सबका लक्ष्य एक ही था मातृभूमि की स्वतंत्रता.सबका राष्ट्रगान भी एक ही थावंदेमातरम्.इसी मंत्र के साथ देश के सैकड़ों युवाओं ने स्वराज्य के लिए अपने प्राणों का बलिदान दिया था.

भारत में सीमाओं के आधार पर राजनैतिक राष्ट्रीयता का विचार आज़ादी के बाद का हे.आजादी के पहेले करीब २०० साल तक अंग्रेजों का शाशन रहा किन्तुं पुरे देश पर उनका राजनैतिक अधिकार नहीं था.सिर्फ विदेशनीति,संरक्षण,मुद्रा इत्यादि पर उनका अधिकार रहा किन्तुं शाशन व्यवस्था उनके अलावा ६०० जितने राजा-रजवाड़ों,जमींदारो और गिरासदारों के हाथ में थी.अलग अलग राज्य होने के बावजूद इन सभी शाशकों ने भारत का एक राष्ट्र मानकर स्वीकार किया था.सीमाओं से यह राज्य अलग थे किन्तुं संस्कृति से सभी एक थे.जिसको हम अखंड भारत के नाम से भी पहेचान ते है.

राष्ट्र के प्रति अप्रतिम समर्पण, यह भारतीय संस्कृति की अनोखी देंन है.भारत का नियमन उसकी संस्कृति करती हे,राजनीती कभी भी राष्ट्र का आधार नहीं बन शकी.राष्ट्र एक सांस्कृतिक एकम हे और राष्ट्रीयता उसका प्राण हे.भारत में शाशन व्यवस्था हंमेशा संस्कृति के जतन का उपकरण बनी रही.जब जब शाशनकर्ताओं ने संस्कृति विरोधी भूमिका अपनाई हे तब जनता ने ऐसे शाशनकर्ताओं को बदलने में जरा भी विलंब नहीं किया.

सांस्कृतिक राष्ट्रवाद हमारी राष्ट्रीयता की नींव हे.विविधता में एकता ही उसका आधार हे.अलग धर्म,अलग ज्ञाति,अलग प्रान्त,अलग भाषा,अलग खानपान,अलग रहनसहन होने पर भी हमारी संस्कृति एक,विचार एक,मूल्य एक,मान्यताएं एक,भारत एक,यहीं हमारा सांस्कृतिक राष्ट्रवाद हे.आजादी के सात दशकों बाद भी हमें हमारे इस भाव को टिकाये रखना अत्यंत आवश्यक हे क्यूंकि अपनी सताभूख को तृप्त करने हेतु कई राजकीयपक्ष अंग्रेजों की निति अपनाकर हमें प्रान्त के नाम पर,धर्म के नाम पर,ज्ञाति-जाती के नाम पर अलग करके हमारी सांस्कृतिक विरासत को नष्ट करके फिरसे देश को टुकड़ों में बांटकर राज करना चाहते हे. तब फिर से हमारे देश के टुकड़े हो इसलिए हमारी सांस्कृतिक विरासत को याद करके राष्ट्र के पुनःनिर्माण हेतु कार्यरत राष्ट्रवादी ताकतों को साथ दे कर अखंड भारत के निर्माण में हम सब सहयोगी बने इसी प्रार्थना के साथभारत माता की जयवंदेमातरम्.